به گزارش خبرگزاری ایمنا از کردستان، صبح روز یازدهم اسفند هنوز آفتاب کامل از دل شهر سنندج بالا نیامده بود که صدای بمباران و حمله آمریکایی صهیونیستی در شهر پیچید و موجی از نگرانی در میان مردم شکل گرفت.
خبرها حاکی از مورد هدف قرار گرفتن چند منطقه مسکونی و نظامی داشت، مردم سراسیمه شده بودند و در دل دعا میکردند که این بمبارانها تلفات انسانی بهدنبال نداشته باشد.
اما شاید کمتر کسی از دل بافت تاریخی شهر سنندج خبر داشت، از عمارتهایی که سالها در سکوت کوچههای قدیمی همچنان پابرجا ایستاده، اما اکنون قربانی جنگ شده بودند و زخم تخریب بر پیکرشان وارد آمده بود.
در روزهایی که نگاهها بیشتر به سوی پیامدهای انسانی جنگ دوخته شده بود، بناهای تاریخی شهر سنندج نیز سهم خود را از این بحران دریافت کردند، بناهایی که هر کدام لایهای از تاریخ و فرهنگ شهری کردستان را در دل خود جای دادهاند.
عمارتهای تاریخی همچون آصف، خسروآباد، سالار سعید و نیز مسجد و مقبره پیرعمر در معرض بیشترین آسیبها قرار گرفتند که رد آن هنوز بر دیوارها و تزئیناتشان پیداست.
اما ماجرا به جایی عمیقتر بازمیگردد، به این واقعیت که در میانه جنگها توجه به میراث فرهنگی بهطور معمول در حاشیه میماند، در صورتی که اگر بنایی تاریخی از میان برود، بازسازی آن با هیچ مرمتی کامل نخواهد شد.
گزارشهای میدانی نشان میدهد که در جریان جنگ اخیر، تعدادی از بناهای تاریخی شهر سنندج دچار آسیب جدی شدهاند، بناهایی که بخشی از هویت و معماری دورههای صفویه و قاجار را در خود حفظ کردهاند و امروز با خسارتهایی سنگین روبهرو هستند.
در همین روزها، حضور دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در بازدید از بناهای آسیب دیده شهر سنندج، بار دیگر توجهها را به این حقیقت جلب کرد که میراث فرهنگی تنها یک موضوع محلی یا عمرانی نیست، بلکه مسئلهای انسانی و جهانی است که سکوت در برابر آن به معنای پذیرفتن تدریجی فراموشی تاریخ است.
در چنین شرایطی بحث تنها بر سر مرمت و بازسازی نیست، بلکه پیشگیری و حفاظت پیش از بحران نیز مسئلهای بسیار مهم است، هرچند اجتناب از بخشی از این تخریبها بهدلیل همجواری با اماکن مورد هدف قرار داده شده، غیرممکن نشان میدهد.
برآورد اولیه خسارت بیش از ۴۰ میلیارد تومانی به بناهای تاریخی کردستان
پویا طالبنیا، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کردستان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا از وارد آمدن خسارت گسترده به بناهای تاریخی این استان در جریان جنگ اخیر خبر داده و اعلام میکند: برآوردهای اولیه نشان میدهد حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیارد تومان خسارت تنها به بناهای تاریخی کردستان وارد شده است.
وی در توضیح ابعاد این خسارتها تصریح میکند: در جریان جنگ اخیر در مجموع ۱۳ بنای تاریخی شاخص در استان کردستان آسیب دیدهاند که این بناها از مهمترین آثار تاریخی استان بوده و بخش قابل توجهی از آنها در بافت تاریخی شهر سنندج قرار دارند.
مدیرکل میراث فرهنگی کردستان ادامه میدهد: بافتی که بهعنوان مرکز ایالت کردستان در دورههای صفویه و قاجار یکی از مهمترین مجموعههای معماری و شهرسازی غرب ایران محسوب میشود و بهعنوان یک «بافت زنده شهری» دارای لایههای تاریخی و تمدنی متراکم است.
طالبنیا میگوید: بر اساس بررسیهای میدانی در جریان تهاجم نظامی اخیر که در اسفند ۱۴۰۴ آغاز و در فروردین سال جاری ادامه داشته است، بخشهایی از هسته تاریخی سنندج در معرض آسیب جدی قرار گرفته و این موضوع منجر به وارد آمدن خسارت به بناهای متعدد تاریخی شده است.
وی با تشریح جزئیات این آسیبها تصریح میکند: در میان آثار آسیب دیده، عمارت سالار سعید (موزه باستانشناسی)، عمارت آصف (موزه مردمشناسی) و عمارت خسروآباد هر یک حدود ۴۵ درصد تخریب را متحمل شدهاند، همچنین مقبره و مسجد پیرعمر با حدود ۸۵ درصد تخریب بیشترین میزان خسارت را در میان آثار ثبتشده داشته است.
مدیرکل میراث فرهنگی کردستان میافزاید: علاوهبر این، خانه آیتالله مجتهدی با حدود ۴۵ درصد، خانه حبیبی با ۳۵ درصد، عمارت ملکالتجار و خانه گلهداری هر یک با ۳۰ درصد، مسجد جامع و خانه صحرایی با ۲۵ درصد و خانههای امینالاسلامی، نصرت نوری و متوسل با حدود ۲۰ درصد آسیب دچار خسارت شدهاند.
خسارت به هتلها و تاسیسات گردشگری در کردستان
طالبنیا تأکید میکند: این خسارات تنها محدود به بناهای تاریخی نیست و تعدادی از هتلها و ساختمانهای اداری مرتبط با حوزه گردشگری استان نیز در جریان این حوادث آسیب دیدهاند.
وی خاطرنشان میکند: پس از وقوع این رخداد، گروههای تخصصی میراث فرهنگی بلافاصله برای آسیبنگاری اضطراری وارد عمل شده و اقدامات اولیه شامل استحکامبخشی سازهها، حفاظت از تزئینات معماری، مستندسازی دقیق وضع موجود، ایجاد حریم ایمن و جلوگیری از ورود غیرتخصصی به محوطهها آغاز شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی کردستان ادامه میدهد: در چارچوب اقدامات فنی، تحلیل اثرات موج انفجار و ارتعاشات سازهای، پایش وضعیت سازهها، نوسانسنجی، آواربرداری باستانشناختی همراه با کدگذاری و ثبت دقیق لایههای آسیبدیده در دستور کار قرار گرفته است.
طالبنیا خاطرنشان میکند: در راستای پروتکلهای بینالمللی، نشان «سپر آبی» نیز برای حفاظت از اماکن فرهنگی نصب شده بود، اما با این حال برخی از این آثار در جریان حملات آسیب دیدهاند که این موضوع از نظر حقوق بینالملل و بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه قابل پیگیری است.
وی میگوید: در جریان بازدید مسئولان ملی از جمله دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و مدیرکل پایگاههای میراث ملی و جهانی، مستندات کامل خسارات تهیه و به وزارتخانه ارائه شده است تا روند پیگیریهای حقوقی و بینالمللی ادامه پیدا کند.
مدیرکل میراث فرهنگی کردستان عنوان میکند: تخریب و آسیبدیدگی این ۱۳ بنای تاریخی شاخص، تهدیدی جدی برای هویت تاریخی و ساختار فرهنگی بافت قدیمی سنندج محسوب میشود و برنامهریزی برای مرمت، استحکامبخشی، احیا و بازآفرینی این آثار ارزشمند در دستور کار قرار دارد.
انجام اقدامات اضطراری برای مرمت آثار تاریخی کردستان
علی بهنیا، معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی کردستان نیز در گفتوگو با ایمنا با اشاره به آسیب دیدن ۱۳ بنای تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور در شهر سنندج میگوید: در پی حملات اخیر، تعدادی از بناهای شاخص تاریخی این شهر دچار خسارات سازهای و تزئینی شدهاند و اقدامات اولیه برای تثبیت و مرمت اضطراری آنها آغاز شده است.
وی میافزاید: عمارت آصف، بنای امامزاده و مسجد پیرعمر، عمارت سالار سعید (موزه باستانشناسی)، عمارت مجتهدی و عمارت خسروآباد از جمله بناهایی هستند که بیشترین میزان آسیب را متحمل شدهاند.
معاون میراث فرهنگی کردستان تصریح میکند: بخش قابل توجهی از خسارتها مربوط به آسیبهای سازهای و تخریب تزئینات وابسته به معماری بناها از جمله ارسیها، کتیبههای سردر، درهای چوبی و بخشهایی از گچبریها بوده است.
بهنیا ادامه میدهد: برخی دیگر از بناهای تاریخی از جمله عمارت متوسل، عمارت صحرایی، عمارت امینالاسلام، عمارت ملکالتجار، منزل حبیبی، مسجد جامع سنندج، عمارت نصرت نوری و عمارت گلهداری نیز آسیب دیدهاند، اما میزان خسارت در این بناها کمتر بوده و بیشتر شامل شکستگی شیشههای در و پنجره و ایجاد ترک در بخشهایی از بنا است.
وی عنوان میکند: بیشترین آسیبها در قلب بافت تاریخی شهر سنندج و در محلههایی همچون میانقلعه، سرتپوله و قطارچیان رخ داده و در لایههای بعدی بافت تاریخی از جمله محلههای قدیمی چهارباغ و خسروآباد نیز خساراتی به ثبت رسیده است.
معاون میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی کردستان درباره اقدامات انجام شده برای حفاظت و بازسازی این آثار خاطرنشان میکند: در حال حاضر اقدامات اولیه و اضطراری برای تثبیت بخشهایی از بناها که در معرض خطر بیشتر قرار دارند در حال انجام است تا از گسترش آسیبها جلوگیری شود و پس از پایان مطالعات فنی، عملیات مرمت اصولی این بناها آغاز خواهد شد.
هرگونه آسیب به بناهای تاریخی در زمان حمله نظامی محکوم است
بهنیا با اشاره به الزامات بینالمللی در حفاظت از میراث فرهنگی، میافزاید: بر اساس مفاد کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، هرگونه حمله به بناهای تاریخی در زمان مناقشات نظامی محکوم است و طرفین درگیر موظفاند از هرگونه آسیب به آثار فرهنگی و تاریخی خودداری کنند، اما متأسفانه این اصول رعایت نشد و بخشی از میراث تاریخی سنندج آسیب دید.
وی اضافه میکند: با وجود این، تدابیر حفاظتی از جمله درج نشان «سپر آبی» در محوطههای ارزشمند و ایجاد زنجیره انسانی در برخی محوطههای تاریخی همچون غار کرفتو و زیویه انجام شد، اما شدت موج انفجار موجب وارد شدن خسارت به تعدادی از بناها شده است.
معاون میراث فرهنگی کردستان تأکید میکند: هم اکنون بررسیهای کارشناسی و مطالعات لازم برای برآورد دقیق خسارتها در حال انجام است و تلاش میشود در سریعترین زمان ممکن، مراحل مرمت و بازسازی بناهای آسیبدیده آغاز شود.
به گزارش ایمنا، استان کردستان پس از استانهای تهران و اصفهان رتبه سوم را در تخریب بناهای تاریخی در جریان جنگ تحمیلی سوم دارد.
آسیب رساندن به میراث فرهنگی و تاریخی در جریان جنگ اقدامی ناجوانمردانه علیه حافظه تاریخی ملتها است، چراکه بناهای تاریخی نه تهدید نظامیاند و نه ابزار جنگ، اما در میانه درگیریها قربانی میشوند و گاه عامدانه هدف قرار میگیرند.
این مسئله از آن جهت دردناکتر است که آثار تاریخی، میراث مشترک بشریاند و نابودی آنها تنها خسارت به یک منطقه یا کشور نیست، بلکه لطمهای به تاریخ و فرهنگ جهان نیز محسوب میشود، بنابراین ضرورت دارد قوانین سخت و محکمتری در سطح بینالمللی برای جلوگیری از تخریب این آثار در هنگامه جنگ وضع شود.
