به گزارش خبرگزاری ایمنا، در جوامعی که مردم انتظار دارند مسئولانشان در قبال وعدهها، تصمیمها و عملکردشان پاسخگو باشند، گاهی این سؤال پیش میآید که اصل پاسخگویی ریشه در چه دارد؟ آیا یک مفهوم وارداتی و غربی است یا در فرهنگ و ارزشهای دینی ما نیز جایگاهی ریشهدار دارد؟
رهبر شهید انقلاب، حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای (ره)، پاسخ این سؤال را سالها پیش، صریح و قاطع دادند: «پاسخگویی یک مفهوم غربی نیست؛ یک مفهوم اسلامی است.» ایشان با استناد به آیات قرآن و روایات معصومین (ع)، پاسخگویی را همان «مسئولیت» معنا کردند؛ مسئولیتی که از تک تک اعضای بدن انسان (چشم، گوش و قلب) تا بالاترین سطوح مدیریتی کشور را در بر میگیرد.
مهمتر از چیستی پاسخگویی، حیطه و مصادیق آن است؛ رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران تأکید داشتند: «هر کس به هر اندازه که حوزه اختیارات اوست، باید پاسخگو باشد» و این پاسخگویی فقط شامل خطاها نمیشود، بلکه «کار نکردن به مقدار لازم هم یک نوع تخلف است.»
در آستانه انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا و در شرایطی که گاه برخی مسئولان خود را فراتر از نقد و نظارت میدانند، بازخوانی این بیانات، یک تکلیف است؛ از رهبر تا مدیران میانی، از قوای سهگانه تا آحاد مأموران و مدیران؛ همه باید پاسخگو باشند. مگر نه اینکه پیامبر اسلام (ص) فرمودند: «کُلّکُم راعٍ و کُلّکُم مَسئولٌ عن رَعیتِه»؛ همه شما مسئولید و همه در قبال رعیت خود پاسخگو خواهید بود.
در ادامه، متن کامل این بیانات را میخوانید.
در حکومت اسلامی، ولایت فقیه، راهنما و هدایت کننده جامعه به سمت کمال است، به همین دلیل بیانات رهبری، مرجع مهمی برای تشخیص وظایف جامعه و افراد است؛ در کلام رهبر شهید ایران اسلامی، ادبیات و رهنمودهای زیادی پیرامون پاسخگویی مسئولان وجود دارد. در این نوشته مختصر، این موضوع را در کلام امام خامنهای (قدس سره الشریف) بررسی می کنیم.
پاسخگویی مسئولان
حضرت امام سید علی خامنهای در مورد چیستی پاسخگویی فرمودند: «پاسخگویی یک مفهوم غربی نیست؛ یک مفهوم اسلامی است. بعضی ها از هر چیزی خوششان بیاید، سعی می کنند آن را به گونهای به فراورده های افکار و مدنیت غربی منسوب کنند. نه، پاسخگویی یک حقیقت اسلامی است؛ این همان مسئولیت است. مسئولیت، یعنی هر انسانی در هر مرتبهای که هست، در درجه ی اول از خود سؤال کند، ببیند رفتار و گفتار و تصمیم گیری او تحت تأثیر چه بود؛ عاقلانه و بر اساس پرهیزگاری بود، یا خودخواهانه و برای شهوات و اغراض شخصی بود.
اگر انسان توانست وجدان خود را آرام کند و به ندای اندرون خود پاسخ گوید، خواهد توانست به دیگران هم پاسخگو باشد. «انّ السّمع والبصر و الفؤاد کلّ اولئک کان عنه مسؤولا». همین چشمی که شما دارید – که می تواند ببیند، بشناسد و تشخیص دهد – همین گوشی که دارید – که می تواند سخن حق را بشنود و به دل شما منتقل کند و جوارح شما را تحت تأثیر قرار دهد – همین قلبی که دارید – که می تواند احساس کند، تصمیم بگیرد و راه را انتخاب کند (که از هویت واقعی انسان به «قلب» تعبیر می شود) – وسیلهای است که خدای متعال شما را در مقابل اینها پاسخگو می داند. همه ی ما باید جواب دهیم با چشمِ خود چه دیدیم؛ آیا دیدیم؟ آیا دقت کردیم؟ آیا خواستیم ببینیم؟ خواستیم بشنویم؟ خواستیم تصمیم بگیریم و عمل کنیم؟
این همان پاسخگویی است. فرمودند: «کلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیته»؛ همه شما مسئولید. البته کسی که حیطه ی وسیعی از زندگی انسانها با قلم و زبان و تصمیم او تحت تأثیر قرار می گیرد، مسئولیتش به همان نسبت بیشتر است؛ لذا من گفتم مسئولان بلند پایه کشور، قوای سهگانه، از خود رهبری تا آحاد مأموران و مدیران، همه باید پاسخگو باشند؛ پاسخگوی کار خود، پاسخگوی تصمیم خود، پاسخگوی سخنی که بر زبان آورده اند و تصمیمی که گرفته اند؛ این معنای پاسخگویی است؛ این یک حقیقت اسلامی است و همه باید به آن پایبند باشیم». [۱]
امام خامنهای (مدظله العالی)، حیطه پاسخگویی را هم مشخص کردهاند:
«اینکه رهبر باید پاسخگوی مشکلات کشور باشد، البته همینطور است و شکّی در این نیست؛ قانون هم موازین پاسخگویی را مشخّص کرده است. هر کس به هر اندازه که حوزه اختیارات اوست، باید پاسخگو باشد». [۲]
حتی ایشان به بیان این حیطه بسنده نکرده و مصادیق آن را نیز مشخص کردهاند:
«نظام پاسخگویی را برای خودتان متحتّم بدانید. واقعاً وزیر در حوزه کار خودش، مدیران وزارتی در حوزه کار خودشان، معاونان هر کدام در حوزه کارِ خودشان پاسخگو باشند. یعنی هم در برابر خطایی که انجام میگیرد، واقعاً پاسخگو باشند؛ هم در برابر کار لازمی که باید انجام میگرفته و انجام نمیگیرد، پاسخگو باشند. در خیلی از موارد خلافی انجام نگرفته؛ اما خلاف این بوده که کارهای زیادی باید انجام میگرفته، ولی انجام نگرفته. کار نکردن به مقدار لازم هم یک نوع تخلف است». [۳]
با توجه به بیانات مذکور، حوزه پاسخگویی هر مسئول، به اندازه حوزه اختیارات اوست. همچنین مصادیق پاسخگویی هریک از افراد مسئول در جمهوری اسلامی، شامل پاسخگویی در برابر گفتار، رفتار، تصمیمات، کارها، خطاها و کارهای لازم انجام نگرفته میباشد.
رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران بر این نکته که همه مسئولان شامل پاسخگویی هستند، نیز تأکید کردند: «از نظر من، هیچکس مصونیت آهنین ندارد. همه در مقابل قانون و مسئولیتهای خودشان پاسخگو هستند و باید جواب بدهند». [۴]
همچنین ایشان با شرح حدیثی از امام علی (ع)، لزوم پاسخگویی مسئولان را بیان کردند: «مردمسالاری فقط این نیست که انسان تبلیغات و جنجال کند و بالأخره عدّهای را به پای صندوقها بکشاند و رأیی را از مردم بگیرد، بعد هم خداحافظ؛ هیچ کاری به کار مردم نداشته باشد! بعد از آنکه این نیمه اوّل تحقّق پیدا کرد، نوبت نیمه دوم است؛ نوبت پاسخگویی است.
درباره همین گروههای خاص، باز امیرالمؤمنین علیه الصّلاه والسّلام در این بیان مطالبی دارد: «لا تقولنّ انّی مؤمّر آمر فاطاع»؛ این جمله باز در همین نامه مالک اشتر است. فرمود: نگو به من مأموریت داده شده، به من مسئولیت داده شده و من صاحب فلان مسئولیت شدهام – «آمر فاطاع»؛ بنده مسئولم، دستور میدهم و شما باید اطاعت کنید؛ اینطور حرف نزن – «فانّ ذلک ادغال فی القلب»؛ این دلِ تو را خراب و نابود میکند؛ واقعش نیز همین است. بعد چند خصوصیت دیگر را ذکر میکند: «و تقرّب من الفتن»؛ این، برگشت خشمآلودِ مردم را به تو نزدیک میکند. وقتی اینطور حرف بزنی، مردم از خودخواهی و مَن مَن گفتن تو و خود را محور همه چیز دانستن و مسئولیتی برای خود قائل نبودن، برای همیشه ناخشنود میشوند». [۵]
امام خامنهای (مدظله العالی) پاسخگویی مسئولان را حق مردم میدانستند: «حق مردم است که از مسئولانشان کار و تلاش و ابتکار و اقدام به موقع و رفتار مسئولانه بخواهند؛ و وظیفه مسئولان است که پاسخگو باشند و آنچه را که وظیفه آنهاست، انجام دهند». [۶]
ایشان همچنین مردم را به گرفتن حق خود تشویق میکردند: «آنچه من عرض می کنم، فقط این نیست که بخواهم زبانی مسئولان را نصیحت کنم؛ به شما مردم عرض می کنم تا بدانید و بخواهید و مطالبه کنید. به مسئولان و دست اندرکاران و کارگزاران حکومتی در قوای سه گانه و به خودم این را می گویم، برای اینکه خودمان را موظف بدانیم و عمل کنیم و پاسخگو باشیم». [۷]
همچنین ایشان، آن روی سکه پاسخگویی را پرسشگری میدانستند: «سال گذشته سال پاسخگویی بود؛ پاسخگویی مسئولان در برابر مطالبات ملت ایران. برخی مسئولان به نحو شایسته پاسخگویی کردند؛ با این حال مقصود عمده از طرح عنوان «سال پاسخگویی» برآورده شد؛ زیرا آن روی سکهی پاسخگویی، پرسشگری است. یک غرض عمده از طرح این شعار در سال ۸۳ این بود که روح پرسشگری در ذهن ملت ایران زنده شود و مسئولان احساس کنند که در مقابل مردم باید پاسخگو باشند. پاسخگویی و روحیه ی پرسشگری و احساس مسئولیت مسئولان در مقابل مطالبات ملت، مخصوص سال ۸۳ نیست؛ همه ی سالها به همین کیفیت است». [۸]
حال یک سوال وجود دارد: آثار و فواید پاسخگویی مسئولان چیست؟ پاسخ را در کلام مقام معظم رهبری مییابیم:
«هر انسان وقتی می خواهد حرفی بزند، اگر بداند در مقابل این حرف باید پاسخگو باشد، یک طور حرف خواهد زد؛ اما اگر بداند مطلق العنان است و پاسخگو نیست، طور دیگری حرف خواهد زد. انسان وقتی می خواهد تصمیم بگیرد و عمل کند، اگر بداند در مقابل اقدام خود پاسخگو خواهد بود، یک طور عمل می کند؛ اما اگر احساس کند نه، مطلق العنان است و از او سؤال نمی شود و او را به بازخواست نمی کشند، طور دیگری عمل می کند. ما مسئولان خیلی باید مراقب حرف زدن و تصمیم گیری خود باشیم. مسئولیت به همین علت محترم است و به همین جهت است که مردم برای مسؤول احترام قائلند؛ چون پشت سرِ کار و تصمیم گیری او دنیایی از مسئولیت وجود دارد که او قبول می کند. اگر این شخص خود را مسؤول دانست، واقعاً شایسته ی این تکریم و احترام هم هست؛ اما اگر مسؤول ندانست، همه چیز مشکل می شود». [۹]
بنابراین پاسخگویی مسئولان موجب میشود تا آنها مراقب اعمال و رفتار خود باشند. به عبارتی، این مسئله موجب کاهش زمینههای بروز فساد و در نتیجه موجب کاهش فساد میشود. بنابراین یکی از مهمترین راههای مبارزه با فساد، پاسخگویی مسئولان است. همچنین از بیانات بالا، متوجه میشویم که پاسخگویی مسئولان، موجب تحکیم روابط مردم و مسئولان و افزایش اعتماد مردم به نظام اسلامی و مسئولان میشود.
در بیاناتی دیگر، امام خامنهای (مدظله العالی) فرمودند: «آنچه ما مسئولان احتیاج داریم، این است که کارآمدی خود و نظام را افزایش دهیم. کارآمدی هم باید در جهت تحقق خواستهها و اهداف اسلامی باشد؛ برای پیاده شدن و عینی شدن ارزشها در جامعه باشد. بخشهای فرهنگی و اقتصادی و سیاسی و امنیتی ما مسؤولند؛ همه مسئولند. همه باید به مسئولیت خودشان توجه داشته باشند و خود را در مقابل این مسئولیتها پاسخگو بدانند؛ این وظیفه همه ماست. بدانیم که اگر ما به وظیفه خود عمل کردیم، با امکاناتی که بهحمداللَّه خدای متعال بوفور در اختیار این کشور و این ملت قرار داده است، و با تجربه پیشرفتی که داریم، پیروزی جمهوری اسلامی و پیروزی حق بر باطل در این میدان قطعی است». [۱۰]
با توجه به این سخن، درمییابیم که پاسخگویی مسئولان، موجب افزایش کارآمدی نظام اسلامی و مسئولان نیز میشود.
پاسخگویی نه یک شعار، بلکه یک «نظام» است
به گزارش ایمنا، رهبر شهید انقلاب در این بیانات، یک نظام فکری کامل درباره پاسخگویی ترسیم و پاسخگویی را نه یک شعار، که یک «نظام» معرفی کردند، حالا سؤال اینجاست که آیا در نظام مدیریتی امروز ایران، این حقیقت اسلامی به درستی پیاده میشود؟ آیا همه مسئولان، از بالاترین سطح تا پایینترین سطح، خود را پاسخگوی گفتار، رفتار، تصمیمات و حتی کارهایی که باید انجام میدادند ولی ندادند، میدانند؟
آیا مردم میتوانند به راحتی از مسئولان خود بازخواست کنند و پاسخ روشن و مستند دریافت کنند؟ اگر پاسخ به این سؤالات، مثبت نیست، شاید وقت آن رسیده است که بار دیگر به این بیانات رجوع کنیم و بپرسیم: کجای مسیر اجرای این حقیقت اسلامی، دچار اختلال شده است؟
منابع
۱. بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، ۲۶ فروردین ۱۳۸۳ ↩
۲. جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی، ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۲ ↩
۳. بیانات در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت، ۰۸ شهریور ۱۳۸۴ ↩
۴. جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه امیرکبیر، ۲۲ اسفند ۱۳۷۹ ↩
۵. بیانات در دیدار کارگزاران نظام، ۱۲ آذر ۱۳۷۹ ↩
۶. بیانات در دیدار مردم استان همدان، ۱۵ تیر ۱۳۸۳ ↩
۷. همان ↩
۸.پ یام نوروزی به مناسبت آغاز سال ۱۳۸۴، ۰۱ فروردین ۱۳۸۴ ↩
۹. بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم، ۲۶ فروردین ۱۳۸۳ ↩
۱۰. بیانات در دیدار کارگزاران نظام، ۰۶ آبان ۱۳۸۳ ↩
